جمعه, مهر 8, 1401
26.9 C
Rasht
خانهمناطق آزادابهامات حکمرانی مناطق آزاد؛ از سیاست گذاری تا هدف گذاری

ابهامات حکمرانی مناطق آزاد؛ از سیاست گذاری تا هدف گذاری

در نشستی با حضور صاحب نظران ابهامات حکمرانی مناطق آزاد ایران در سه حوزه سیاست‌گذاری، هدف‌گذاری و ساختار مدیریتی مورد بررسی قرار گرفت.

به گزارش کافه کارآفرینی هپی لند و به نقل از ایسنا، علی شمس اردکانی – اولین مدیرعامل منطقه آزاد قشم – در اولین نشست از سلسله نشست «کارآمدسازی مناطق آزاد؛ موانع و الزامات» با نگاهی به تاریخچه شکل گیری این مناطق در ایران و روش‌های مدیریت مالی مناطق آزاد گفت: به منظور تشکیل مناطق آزاد در ابتدای انقلاب در دولت موقت یک ستاد ذیل نخست وزیری به ریاست دکتر سحابی تشکیل شد و یکی از اهداف این ستاد تشکیل و ایجاد منطقه های آزاد در کشور بود.

پس از بحث و بررسی‌های اولیه مقرر شد من طرح اولیه تشکیل مناطق آزاد را بنویسم و برای این منظور متوجه شدیم که مالزی یکی از بهترین مناطق آزاد را در آن برهه دارد. بنابراین مکاتبه‌ای با ماهاتیر محمد نخست وزیر این کشور برای مطالعه و بررسی طرح مناطق آزاد مالزی انجام دادیم.

فرایند بروکراسی یکی از جدی ترین چالش های مناطق آزاد است

وی ادامه داد: پیش‌نویس اولیه قانون مناطق آزاد و مطالعه اولیه ما برگرفته از مناطق آزاد مالزی و گلاسکو اسکاتلند بود که مناطق کارآمدی داشتند. مناطق آزاد در کشور از ابتدای شکل‌گیری ایده آن دارای مخالفان جدی بوده است. دولت توجهی به تأمین اعتبار زیرساخت‌های این مناطق نمی‌کند که یکی از مشکلات کشور در این حوزه به حساب می‌آید.

اردکانی افزود: موانع بروکراتیک یکی دیگر از چالش‌های اصلی توسعه مناطق آزاد در ایران بوده است. ما در دولت قبل طرحی برای حکمرانی مناطق آزاد آماده کردیم و یکی از بندهای آن، متفاوت بودن تعرفه آب و برق و سوخت و غیره در در این مناطق نسبت به سرزمین اصلی بود. بدین صورت که دولت سهمیه انرژی مناطق آزاد را در اختیار سازمان‌ها بگذارد و خود سازمان‌ها به قیمت جهانی آن را بفروشند.

مناطق آزاد چون از معافیت‌های مالیاتی استفاده می‌کنند دیگر دولت نباید به آن‌ها در حوزه‌هایی مثل انرژی یارانه بدهد، بلکه این انرژی باید صرف ارائه خدمات بانکرینگ شود یا به قیمت‌های بین المللی در اختیار مصرف کنندگان قرار گیرد؛ از این طریق سازمان‌ها می‌توانند بخش زیادی از درآمدهای خود را تامین کنند و زیرساخت‌های مناطق را توسعه دهند.

هیچ‌گاه تعریف جامعی از منطقه آزاد در کشور نداشته‌ایم

در بخش دیگری از نشست حسین نصیری – دبیر اسبق شورای عالی مناطق آزاد تجاری – صنعتی، در رویکردی انتقادی نسبت به سیاست‌گذاری و حکمرانی مناطق آزاد گفت: منطقه آزاد یکی از پروژه‌هایی است که در کشور ما هیچ‌گاه از تعریف جامع و مانعی برخوردار نبوده و اقناع عمومی در قبال آن صورت نگرفته است. به همین دلیل این پروژه هیچگاه با موفقیت روبه رو نشد.

در صورتی که وقتی چین تصمیم به ایجاد منطقه آزاد شن جن گرفت، عده زیادی با ایجاد منطقه آزاد تجاری در این کشور کمونیستی مخالف بودند. اما حزب کمونیست چین پای تصمیمی که گرفته بود ایستاد و در مدت کوتاهی این منطقه که یک ده کوچک بود موفق شد چند برابر کل سرزمین اصلی چین صادرات داشته باشد و به موفقیت دست یافت. بنابراین منطقه آزاد در کشور ما به دلیل عدم اقناع عمومی همانند غالب مسائل اقتصادی و صنعتی کشور که بدون تعریف و هدف‌گذاری روشن ادامه پیدا می‌کند، ابتر ماند.

نصیری افزود: در تعریف منطقه های آزاد باید به این پرسش‌ها پاسخ داد که منطقه آزاد چه رابطه‌ای با جهان دارد؟ رابطه‌اش با داخل چگونه است و چه کسی از این مناطق حمایت می‌کند؟ منطقه آزاد نیازمند منابع است؛ در کشور ما تنها منبع مفروض نفت است اما تخصیص نفت بر اساس مطالعات انجام نمی‌شود.

اگر منابع موجود نیست، باید در خود مناطق به خلق منابع بپردازیم. سهم ایران از اقتصاد جهانی بر اساس اعلام سازمان برنامه کمتر از ۰.۵ درصد است اما بر اساس مطالعات، با توجه به اینکه نیمی از همسایگان ما محصور در خشکی هستند ایران می‌تواند صرفا با استفاده از نقشه جغرافیایی خود در ۱۰ درصد اقتصاد جهانی موثر باشد.

دبیر سابق مناطق آزاد ادامه داد: بنابراین ایران برای متصل کردن کشورهای محصور به دریای آزاد و تامین منابع مالی از این محل نیازمند ایجاد مناطق در جداره مرزی و دریایی خود است. با این حال مشکلی که در این مسأله وجود دارد ناامنی مرزهای ما به دلیل محرومیت، است. به همین دلیل ما در تدوین طرح‌های توسعه مناطقی همچون اروند، چابهار و مریوان به هدف محرومیت‌زدایی به صورت جدی پرداختیم و مقصودمان دفع محرومیت کمیته امدادی نیست. بلکه معتقدیم ایجاد صلح در مرزها و مناسبات جدید امنیتی پیش‌نیاز توسعه منطقه های آزاد است.

ثبات مدیریتی و امنیت سرمایه گذاری دو الزام جدی مناطق آزاد است

مناطق آزاد

جعفر آهنگران – مدیر عامل اسبق منطقه آزاد کیش – در ادامه با اشاره به تعریف مناطق آزاد و بیان اهدافی چون جایگاه تمرینی و تعمیمی سیاست‌ها در مناطق آزاد گفت: برای تعریف عملیاتی مناطق آزاد با استفاده از تعریف توصیه شده آنکتاد و یونیدو، باید گفت منطقه آزاد محدوده کوچکی از یک کشور است که خارج از قلمرو گمرکی قلمداد می‌شود و مقررات گمرکی کشور بر آن حاکم نیست. این مناطق دو هدف را دنبال می‌کنند که عبارت از «تمرین» و «تعمیم» است.

تمرین به این معنا که در این منطقه می‌خواهیم بدون اینکه همه دریچه‌های اقتصاد ملی را باز کنیم از ظرفیت تجارت جهانی برای جذب انتقال فناوری و شیوه‌های مدرن مدیریت استفاده کنیم. در قانون ۱۳۷۲ تلاش شد این اهداف محقق گردد و یکی از مترقی‌ترین قوانین تصویب شد که با وجود گذشت ۳۰ سال هنوز ظرفیت‌های آن عملیاتی نشده است.

وی افزود: در ابتدای تاسیس مناطق آزاد هدف این بود که از یک اقتصاد جنگ زده با برنامه‌ریزی متمرکز و دولتی، پا را فراتر گذاشته و به اقتصاد جهانی و بازارهای بین‌المللی متصل شویم. بنابراین ماموریت فوق به سه منطقه آزاد ابتدایی واگذار شد. اما تنها همین سه منطقه بودند که بدون فشار ایجاد شدند. مناطق بعدی همچون اروند، ارس و ماکو با فشار نمایندگان شکل گرفتند و با اینکه مناطق مطلوبی بودند و می‌توانستند به اقتصاد کشور کمک کنند اما چون با مطالعه تاسیس نشده بودند با شکست مواجه شدند.

دو لازمه موفقیت منطقه آزاد یکی ثبات رویه و مدیریت یکپارچه و دیگری تضمین سرمایه و امنیت سرمایه‌گذاری است که پیش‌نیاز تلقی می‌شود و قانون هم این دو را در نظر گرفته است؛ اما سازمان‌های مناطق امروز دیگر توان اجرا کردن این قانون را ندارند؛ سازمانی که باید با ۱۵۰ نفر اداره شود الان با ۳۰۰۰ نفر اداره می‌شود.

آهنگران ادامه داد: دخالت‌ها در این مناطق زیاد است و مدیریت یکپارچه نداریم. در سال‌های گذشته هر زمان مناطق آزاد اجماع و تفاهم ملی در سطوح عالی تصمیم گیری را داشتند، موفق عمل کردند. مثلا از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۴، ۴۸ جلسه شورای‌ عالی تشکیل شد و تمام آیین نامه‌ها ظرف ۱.۵ سال به تصویب رسید. اما بعد از آن جلسه‌ای نداشتیم و سال‌ها طول می‌کشد تا یک آیین نامه تصویب شود.

برای مدیریت یکپارچه کشور باید تصمیم بگیرد و به عنوان پروژه ملی به آن نگاه کند. سازمان‌ها باید با روش ریاستی اداره شوند نه هیات مدیره. رئیس منطقه آزاد به عنوان امین نظام اختیارات تام داشته باشد همان‌طور که سال‌هاست در منطقه آزاد جبل علی، سلطان بن سلیم همزمان رئیس منطقه آزاد، رئیس دبی و رئیس گمرک است.

وی در پایان سخنان خود افزود: یکی دیگر از مشکلات مناطق آزاد فقدان طرح جامع است که در اثر تغییرات وسیع مدیریتی هیچ مسیر ثابتی پیگیری نمی‌شود. اگر طرح جامع موجود باشد راهبردها و ماموریت‌ها و پس از آن طرح تفصیلی مشخص می‌شود که می‌توان بر اساس آن موفقیت منطقه را مورد ارزیابی قرار داد.

مدیریت در مناطق آزاد ایران سلیقه‌ای و بدون چارچوب ارزیابی است  

در ادامه کمال دهقانی فیروزآبادی – مدیرعامل اسبق منطقه آزاد انزلی – ضمن اشاره به عدم وجود طرح‌های جامع برای مناطق آزاد و مطالعه‌های تخصصی در این زمینه گفت: این مناطق جزیی از اقتصاد هر کشوری هستند و نمی‌توان بدون درنظر گرفتن اقتصاد، منطقه های آزاد را بررسی و تحلیل کرد. تحریم‌های اقتصادی و عدم ثبات اقتصادی، مناطق آزاد ایران را تحت تاثیر قرار داده‌اند. دلیل تأکید مقام معظم رهبری در نامگذاری سال‌ها با موضوع اقتصاد، سوق دادن توجه مسئولان و دستگاه‌های اجرایی به موضوع اقتصاد و اهتمام به تاثیر آن در موضوعات دیگر است.

مدیر عامل اسبق منطقه آزاد انزلی افزود: در دهه اول انقلاب، کشور درگیر جنگ بود و در دهه دوم و سوم بیشترین سرمایه‌گذاری در بخش نفت و گاز در کشور انجام  پذیرفت و تا حدودی به سایر حوزه‌ها توجه جدی نشد. مناطق آزاد نیز از جمله حوزه‌هایی بود که به حاشیه رفت و اساسا فلسفه و هدف تشکیل آن در نظر گرفته نشد.

یکی از اساسی‌ترین مشکلات در حوزه منطقه های عدم تحقیق و مطالعه دقیق قبل از شروع پروژه و تشکیل آن بود. ما بدون مطالعه و استفاده از تجربه‌های جهان و بدون درک دقیق و شناخت از اهداف و فلسفه تاسیس مناطق آزاد به سراغ تشکیل آن رفتیم و نتیجه آن ناکارآمدی و شکست در دست‌یابی به اهداف اولیه شد.

وی ادامه داد: در تمام تجربه‌های موفق ایجاد مناطق آزاد، دولت پیشقدم سرمایه‌گذاری و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای تحریک به سرمایه‌گذاری در این مناطق شده است. اما در ایران دولت قائل به این مسئله و درک اهمیت آن نیست.

در ایجاد مناطق آزاد و اینکه هدف آن تولید، تجارت، گردشگری، ترانزیت و غیره باشد، ظرفیت و موقعیت جغرافیایی هر منطقه آزاد مهم است. اما در طرح‌های ایجاد مناطق آزاد در کشور به این مسئله مهم و زیربنایی توجهی صورت نمی‌گیرد. از مشکلات مناطق آزاد در ایران فقدان طرح جامع است و این مسأله به مدیریت سلیقه‌ای می‌انجامد؛ چرا که نقشه راهی برای مدیریت مناطق وجود ندارد. از جمله دلایل پیشرفت بیشتر منطقه آزاد کیش نسبت به سایر مناطق آزاد داشتن یک طرح جامع و تفصیلی بود.

شاهد افزایش دومینو وار مناطق آزاد در ایران بدون تحول در سیاست‌گذاری آن‌ها هستیم

در پایان نشست حسام محمدی فر – کارشناس مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی – ضمن بیان تاریخچه تشکیل مناطق آزاد ایران و بررسی چالش‌های این مناطق گفت: اولین منطقه آزاد در کشور کیش بود که با رویکرد گردشگری شکل گرفت. مصوبه ۱۳۵۸ شورای انقلاب اهداف تجاری را در این محدوده ترسیم کرد و سپس در برنامه اول توسعه بحث ایجاد مناطق آزاد کلید زده شد که کیش، قشم و چابهار به تصویب رسید. ۹ هدف در قانون مصوب سال  ۱۳۷۲ برای شکل گیری مناطق آزاد در نظر گرفته شده که محقق نشده است.

در سال ۱۳۹۲ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی تاکید بر توسعه عمل مناطق با ۴ هدف تخصصی انتقال فناوری، گسترش تولید و صادرات، تامین نیازهای ضروری و منابع مالی در نظر گرفته شد و انتظار می‌رفت با ابلاغ این سیاست‌ها شاهد تحرک در نحوه اداره مناطق باشیم اما تغییر محسوسی به وجود نیامد.

محمدی فر ادامه داد: به نظر می‌رسد با یک دومینوی ادامه دار در افزایش مناطق آزاد مواجه هستیم بدون اینکه تحولی در سیاست‌گذاری شاهد باشیم. مناطق آزاد یک نسخه خارجی بود و قانون مشابهی با کشورهای دیگر نوشتیم. اما چرا چین و امارات موفق شدند و ما نشدیم باید بررسی شود که چه میزان مشکلات جانبی مثل تحریم‌ها بر این عدم موفقیت موثر بوده و چقدر عملکرد خود ما موثر بوده است؟

این کارشناس در پایان افزود: تولید، صادرات و انتقال فناوری برای اینکه محقق شود پیش‌نیازش سرمایه گذاری است. اما سرمایه وقتی احساس خطر کند پا به میدان نمی‌گذارد، لذا نیاز به تضمین‌های موثق دارد. تکمیل زنجیره ارزش در مناطق آزاد تخصصی نیز ضروری است که باید در دستور کار قرار گیرد. مثلا در ترکیه منطقه آزاد تخصصی نساجی وجود دارد که از پنبه تا تولید پوشاک تمامی حلقه‌های زنجیره را پوشش می‌دهد.

اولین نشست از سلسله نشست «کارآمدسازی مناطق آزاد؛ موانع و الزامات» روز چهارشنبه ۲۶ مرداد با موضوع «ابهامات حکمرانی مناطق آزاد؛ از سیاست‌گذاری تا هدف‌گذاری» با حضور صاحب‌نظران در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی برگزار شد.

در این نشست به بررسی مفهوم مناطق آزاد، تعریف عملیاتی مناطق آزاد در ایران و ابهامات حکمرانی در سه حوزه، سیاست‌گذاری، هدف‌گذاری و ساختار مدیریتی مناطق آزاد ایران پرداخته شد. به عقیده صاحب‌نظران و مدیرعاملان اسبق مناطق آزاد، عدم اجماع حاکمیتی در تعریف، ساختار و جایگاه مناطق آزاد در اقتصاد کشور سبب شده است این مناطق از کارآمدی لازم برخوردار نبوده و درگیر چالش‌های متعدد شوند.

تحریریه کافه کارآفرینی
تحریریه کافه کارآفرینی
تحریریه کافه کارآفرینی هپی لند
مطالب مرتبط

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید

spot_img

محبوب ترین ها

نظرات اخیر